Karadeniz Limanları Vurulan Rusya, İhracatta Farklı Rotalara Yöneldi
HABERRUS - Azak-Karadeniz havzasındaki limanlara ve ticari gemilere yönelik saldırılar, Rusya’nın en önemli ihracat kapılarından birini fiilen kapattı.
Eylül ayında limanlardaki yük akışı %95-100 oranında düştü, yolcu trafiği %85 azaldı.
Piyasa oyuncuları, limanların atıl kalmasından kaynaklanan aylık kaybı 200 milyar ruble olarak tahmin ediyor.
Yükler şimdi demiryoluyla Kuzeybatı’ya, özellikle St. Petersburg ve Baltık limanlarına yönlendiriliyor. Ancak uzmanlar, yıl sonuna kadar güneyin kaybının tamamen telafi edilemeyeceğini, yine de yük akışının yaklaşık üçte ikisinin geri kazanılabileceğini belirtiyor.
Limanlarda yük akışı neredeyse durdu
Azak-Karadeniz havzasındaki (AÇB) liman altyapısına ve ticari gemilere yönelik saldırılar, Rusya’nın üç ana ihracat kanalından birini fiilen kapattı. Ülke, başlıca tahıl terminallerini ve geniş bir yelpazedeki yükler için alışılmış satış zincirlerini kaybetti. Eylül ayında AÇB limanlarındaki yük akışı %95-100, yolcu akışı ise %85 oranında geriledi. Piyasa katılımcıları, limanların atıl kalmasından kaynaklanan kaybı aylık 200 milyar ruble olarak hesaplıyor. Türkiye ve Kuzey Afrika’ya Rusya bağlantılı seferler düzenleyen denizcilik şirketleri AÇB’den çekilerek rotalarını St. Petersburg’a yönlendirdi. Hükümete limanlara destek talepleri iletildi.
Kommersant’ın edindiği bilgilere göre, güney limanlarına aylık yükleme, saldırılardan etkilenmeyen Hazar havzası da dahil edildiğinde bile ortalama yıllık normun %25’ini geçmiyor.
Demiryoluyla Kuzeybatı’ya 11,1 milyon ton yük
Ağustos-Ekim döneminde AÇB limanlarından Baltık’a demiryoluyla 11,1 milyon ton yük yönlendirildi. Infoline-Analitika Başkanı Mihail Burmistrov’un hesaplamalarına göre bu miktarın 2,7 milyon tonu tahıl, 2,3 milyon tonu petrol ürünleri, 1,6 milyon tonu enerji kömürü, 2 milyon tonu metal ve 0,8 milyon tonu gübreden oluşuyor. Uzak Doğu’ya güneyden güçlü bir yönlendirme yok; aksine bu yöndeki yükleme düşüyor.
İPEM Genel Müdür Yardımcısı Vladimir Savçuk’a göre, Ekim ayında güneyde ihracat yüklerindeki kayıp yaklaşık 6 milyon ton oldu. Bu kayıp kısmen aynı bölgedeki Hazar havzasındaki yükleme artışıyla telafi edildi; ancak bu artış düşük bir tabandan, 0,5 milyon tondan 1 milyon tonun üzerine çıktı ve ağırlıklı olarak Kuzeybatı’ya yönlendirildi. Kuzeybatı’da istikrarlı bir artış var: ayda yaklaşık 4 milyon ton.
Tahılın yeni rotası: Baltık, Murmansk ve konteynerler
Tarım ürünleri taşımacılığı AÇB limanlarına en bağımlı sektör. ЦЦИ kıdemli analisti Roman Şagalov’a göre, geleneksel olarak tahıl ihracatının dörtte üçü ve bitkisel yağ ihracatının yarısından fazlası güney limanlarından yapılıyordu. Ağustos ortasından itibaren ihracat kitlesel olarak Kuzeybatı limanlarına yönelmeye başladı; demiryoluyla tahıl taşımacılığına diğer yüklere göre öncelik verildi.
Şagalov’un verilerine göre, Rostov bölgesinden ihracat amaçlı buğdayın demiryolu taşıma maliyeti bir yılda neredeyse üç kat arttı: Ekim 2025’te güney limanlarına yönlendirildiğinde ton başına KDV hariç 1.800 ruble olan maliyet, Ekim 2026’da Baltık limanlarına gönderimde 5.100 rubleye çıktı. Devlet sübvansiyonları bu artışı kısmen telafi ediyor, ancak demiryolu altyapısındaki tıkanıklık, özel vagon parkı ve Baltık’taki terminal kapasitesi eksikliği ihracatçıları alışılmadık yöntemlere ve rotalara yöneltiyor.
Şagalov’a göre, bir yıl önce düşünülemez olan bir şey bu sezon ilk kez yaşandı: tahıl vagonları Murmansk limanına yönlendirildi. Tarım ürünlerinin yarı açık ve kapalı vagonlarda taşınması artık egzotik sayılmıyor; Rusya’nın Avrupa kesimindeki bölgelerden buğday ve keten giderek daha sık konteynerlere yüklenerek Uzak Doğu limanlarına, oradan da Asya pazarlarına gönderiliyor.
Kömürde büyük kayıp
Tahıla demiryolunda öncelik verilmesi, diğer yükleri, özellikle kömürü geri plana itti. Ağustos’tan itibaren Taman’ın kapanmasıyla kömürcüler akışı Kuzeybatı’ya yönlendirmeye başladı. Ancak Ekim’den itibaren Rusya Demiryolları (RJD) bu bölgeye yönelik onayları önemli ölçüde azalttı. Sektör kaynağına göre, güney kapalı, Kuzeybatı da kömür için fiilen kapalı; çünkü tüm yük akışı Ust-Luga’ya yöneldi ve kömür en az kârlı ürün.
Şagalov, Ekim ayında kömür ihracatındaki kaybı 3 milyon ton olarak tahmin ediyor. Burmistrov ise Ağustos-Ekim döneminde AÇB limanlarının kapanması ve Kuzeybatı limanlarından dışlanma nedeniyle kaybedilen kömür hacmini 6 milyon ton olarak hesaplıyor; bu hacim ne Kuzeybatı ne de Uzak Doğu tarafından telafi edilebildi.
Metaller ve ithalatta yeni güzergâhlar
Karadeniz’de Ağustos 2026’dan itibaren kısıtlanan deniz taşımacılığı, çelik yarı mamul ve mamul ürün ihracat akışlarının da yön değiştirmesine yol açtı. Metals & Mining Intelligence (MMI) Direktörü Mihail Golenkov’a göre, MMK, Orta Doğu ve Kuzey Afrika’ya (Mısır, İsrail, Suriye, Lübnan) sevkiyatlardaki azalmayı Özbekistan ve Kazakistan’a demiryoluyla artan hacimlerle telafi etmeye çalıştı. NLMK, sıcak haddelenmiş rulo ve slab sevkiyatını Karadeniz limanlarından Baltık limanlarına yönlendirdi; bu, rulo için yeni bir satış yönüydü ve lojistik değişikliği nedeniyle Ağustos sonu-Eylül’de Türkiye’nin kabul ettiği ürün hacimleri minimum düzeydeydi. Ancak slab sevkiyatı daha önce de Ust-Luga ve St. Petersburg limanları üzerinden yapıldığı için NLMK’nın Türkiye’ye rulo ihracatının yakında toparlanması bekleniyor. Severstal ise tarihsel olarak Baltık limanlarını yoğun kullandığı için Karadeniz limanlarının kapanmasından en az etkilenen şirket oldu.
Demiryolu altyapısında tıkanıklık
Kuzeybatı’ya yönlendirme, demiryolu altyapısında ciddi tıkanıklıklara yol açtı. Burmistrov’a göre, Kuzeybatı limanlarına yönelen yüklü vagonların hızı Ağustos-Ekim 2026’da günde 473 km’den 363 km’ye düştü. Savçuk, Kuzeybatı’ya yönlendirmenin ortalama mesafeyi artırdığını belirtiyor: Eylül’de yarı açık vagonlarda mesafe yıllık bazda yaklaşık 100 km, tahıl vagonlarında ise 300 km arttı.
Sektör kaynağına göre, ana darboğazlar Ekim Demiryolu’nda değil, Moskova Demiryolu’nda (MJD). Kuzey Kafkasya ve Volga demiryollarından Kuzeybatı’ya en kısa yol MJD’den geçiyor, ancak Şahovskaya’da Ekim Demiryolu ile birleştiği noktada kapasite yetersiz. Ayrıca MJD’ye Güneydoğu Demiryolu’ndan girişte (315. km istasyonu) günlük 509 vagonluk kapasite açığı bulunuyor.
Bu nedenle RJD’nin güney demiryollarından Baltık’a önerdiği hareket şeması, MJD’yi tamamen bypass ederek yalnızca doğuya 1.500 km’lik bir sapma öngörüyor. Yüklerin Kuzey Kafkasya ve Volga demiryollarından Kuybışev’e, oradan Güney Ural, Sverdlovsk, Gorki ve Kuzey demiryolları üzerinden Vologda bölgesindeki Koşta istasyonundan Ekim Demiryolu’na girmesi öneriliyor. MJD’den Kuzey Demiryolu’na daha doğrudan bir güzergâh ise kapasite açığı nedeniyle önerilmiyor.
İthalatta da sıkıntı
Güneyin kaybı ithalatta da etkili oldu. VIG Trans kurucusu İgor Rebelskiy’e göre, ithalatçılar için en büyük şok Ağustos’ta Tuapse ve Novorossiysk limanları üzerinden feribot seferlerinin tamamen durması oldu. Tüm yük akışı aniden karaya kaydı. Taşımacılık açığı nedeniyle İstanbul-Moskova arası tam kamyon (FTL) taşıma ücretleri iki ayda %40-50 arttı. Yaz başında 6.500-7.000 dolar olan kamyon ücreti Eylül sonunda 9.500-10.500 dolara çıktı.
Rebelskiy’e göre güneyde lojistik, yükün statüsüne ve menşeine göre net biçimde ayrıldı: yaptırım kapsamına girmeyen ürünler Gürcistan (Yukarı Lars) üzerinden yönlendirildi ve sınırda 7-10 günlük beklemeler yaşandı; Avrupa’dan yaptırım kapsamındaki yüklerin transitiyse İran üzerinden dolambaçlı bir güzergâha kaydı ve teslimat süreleri 25-30 güne çıktı. Rebelskiy, “Bu yol son derece güvenilmez. En büyük engel, uluslararası sigortanın İran topraklarındaki riskleri kapsamaması; yükler denetleniyor, hasar görüyor ve cezasız kalarak kayboluyor” diyor.
Uzmanlar: Tam telafi zor, ama kolaps önlendi
Burmistrov’a göre temel risk, diğer limanlar ve kara geçişleri üzerinden yönlendirmenin güney limanlarındaki ihracat kaybını tam olarak telafi edememesi. INFOLine’ın Kasım başında yaptığı ankete göre, ankete katılan yük sahiplerinin %87’si Baltık limanlarına yönelik planlanan yüklerin bir kısmının yüklenemediğini, %82’si ise varış istasyonuna ulaşmanın kararlaştırılan tarihten saptığını bildirdi.
Savçuk, AÇB faktörü nedeniyle yıl genelinde toplam yükleme kaybının nispeten küçük olacağını düşünüyor. Hiçbir şeyin yönlendirilememesi halinde kaybın yaklaşık 30 milyon ton olacağını, ancak yıl sonunda yalnızca 11 milyon ton kaybedileceğini, dolayısıyla yönlendirmenin mümkün olduğunu belirtiyor. Ayrıca Uzak Doğu’nun 2027-2028’de BAM’ın doğu kesimlerinin elektrifikasyonunun tamamlanmasıyla artmaya başlayacağını hatırlatıyor.
Savçuk, “Prensip olarak, demiryolu taşımacılığının bu yükleme darbesini hafiflettiğini söyleyebiliriz. Ciddi bir kolaps önlendi” diyor. Ona göre RJD şu anda Kuzeybatı’ya alışılmadık güzergâhlardan yük taşıyor ve demiryolcuların başarısı, çekim gücü, altyapı ve yeni tren trafiği sevk idaresinin sağlanması gereken yan hatlarda taşımayı organize edebilmelerinde yatıyor.
Sonuç: İhracat hâlâ ayakta ama rotalar değişti
AÇB limanlarının fiilen devre dışı kalması, Rusya’nın ihracat lojistiğinde büyük bir sarsıntı yarattı. Tahıl, kömür, metal ve ithalat akışları Kuzeybatı, Hazar, Murmansk ve hatta konteynerlerle Uzak Doğu’ya yönlendiriliyor. Demiryolu altyapısındaki tıkanıklıklar, artan maliyetler ve kapasite sınırlarına rağmen uzmanlar, ekonominin tam bir kolaps yaşamadığını ve yük akışının önemli bir bölümünün korunabildiğini belirtiyor. Ancak güney limanlarının kaybı, Rus ihracatçıları için uzun süreli bir maliyet ve rekabet dezavantajı yaratmaya devam edecek gibi görünüyor.
