Kazakistan'da Yeni Anayasa Referandumu: Yedinci Büyük Değişiklik
HABERRUS - 15 Mart'ta Kazakistan'da Anayasa değişiklikleri için halk oylaması yapıldı. Bu referandum, Cumhuriyetin bağımsızlık döneminde Temel Yasa'nın yedinci kez değiştirilmesi anlamına geliyor.
Kazakistan'da 15 Mart'ta Anayasa değişiklikleri için referandum düzenleniyor. Önerilen değişiklikler, Temel Yasa metninin yüzde 84'ünü kapsıyor, bu nedenle aslında yeni bir belgeden söz ediliyor. Ancak oylamada tek bir soru olacak: "12 Şubat 2026'da medyada yayınlanan yeni Kazakistan Cumhuriyeti Anayasası taslağını kabul ediyor musunuz?" Yani seçmenlerin tek tek değişiklikler için değil, belgenin tamamı için oy kullanması gerekiyor.
Yeni Anayasa'nın kabul edilmesi halinde, 1 Temmuz 2026'da yürürlüğe girecek. Bu gün Kazakistan'da Anayasa Günü olarak resmi tatil ilan edilecek.
Ana Değişiklikler Neler?
Temel Yasa taslağının metni 12 Şubat'ta "Kazakstanskaya Pravda" gazetesinde yayınlandı. Bu belge, Kazakistan'daki devlet iktidarı sistemini kökten yeniden şekillendiriyor.
Değişiklikler öncelikle cumhurbaşkanlığı yetkilerini ve bu makama aday olacak kişilerde aranan şartları etkiliyor.
Şu anda cumhurbaşkanı adayı olabilmek için doğuştan Kazakistan vatandaşı olmak, 40 yaşını doldurmuş olmak, Kazakça konuşabilmek, son 15 yıldır ülkede ikamet etmek ve yüksek öğrenim görmüş olmak gerekiyor. Değişikliklerle bu şartlara, en az beş yıl devlet hizmetinde veya seçilmiş görevlerde bulunma koşulu ekleniyor. Cumhurbaşkanının yedi yıllık tek dönem için seçilmesi kuralı ise korunuyor.
Cumhurbaşkanının hükümetle çalışma konusundaki yetkileri genişletiliyor. Daha önce olduğu gibi, devlet başkanı başbakan adayını gösteriyor, dışişleri, savunma ve içişleri bakanlarını bizzat atıyor. Ancak şimdi, parlamento başbakan adayını iki kez onaylamazsa, cumhurbaşkanı parlamentoyu feshedebilecek.
Cumhurbaşkanı tarafından atanan devlet görevlileri listesi genişletildi. Artık bu liste Anayasa Mahkemesi ve Yüksek Mahkeme başkanları, Merkez Bankası başkanı, başsavcı, Ulusal Güvenlik Komitesi başkanı, Merkez Seçim Komisyonu başkanı, Yüksek Denetleme Kurulu ve Yüksek Yargı Konseyi başkanları, Devlet Koruma Servisi başkanı ve insan hakları ombudsmanını kapsıyor.
Cumhurbaşkanının görevi sırasındaki eylemlerinden dolayı, vatana ihanet suçu dışında, cezai ve idari sorumluluk taşımayacağına dair bir değişiklik eklendi. Daha önce Anayasa'da sadece cumhurbaşkanının "şeref ve haysiyetinin dokunulmaz" olduğu belirtiliyordu.
Yeni Temel Yasa ayrıca, şu anda Erlan Karin'in yürüttüğü devlet danışmanlığı makamını kaldırarak cumhurbaşkanı yardımcılığı görevini yeniden tesis ediyor. Cumhurbaşkanı yardımcılığı görevi Kazakistan'da 1991-1996 yılları arasında mevcuttu. Yeni Anayasa'ya göre, cumhurbaşkanı yardımcısının görevi, devlet başkanına parlamento ve hükümetle çalışmalarında yardımcı olmak. Diğer yetkileri ise devlet başkanının kendisi belirleyecek. Bu makam, cumhuriyetteki iktidar devir sırasını değiştiriyor. Artık cumhurbaşkanının görevi erken sona ererse, yetkileri önce cumhurbaşkanı yardımcısına, daha sonra eğer o görevi yerine getiremezse parlamento başkanına ve ardından başbakana geçecek.
Anayasa ayrıca yasama organı sistemini de değiştiriyor. Meclis (alt kanat) ve Senato'dan (üst kanat) oluşan iki meclisli parlamento yerine, 145 milletvekilinden oluşan tek meclisli Kurultay getiriliyor. Milletvekillerinin görev süresi beş yıl. Milletvekili olabilmek için 25 yaşını doldurmuş olmak, Kazakistan vatandaşı olmak ve son on yıldır ülkede yaşıyor olmak gerekiyor. Kurultay'ın izni olmadan milletvekilleri gözaltına alınamıyor, tutuklanamıyor veya cezai sorumluluğa çekilemiyor.
Yeni bir organ olan Kazakistan Halk Konseyi oluşturulacak. Görevleri arasında iç politikanın önemli konularında tavsiyelerde bulunmak, ulusal birliği güçlendirmeye yardımcı olmak, Kurultay'a yasa tasarıları sunmak ve ulusal referandumlar önermek yer alıyor.
Anayasa'ya ayrıca şu temel hükümler de ekleniyor:
- Çifte ve çoklu vatandaşlık yasağı: Daha önce çifte vatandaşlığın varlığı sadece tanınmıyordu, şimdi ise Kazakistan pasaportunun iptaline neden olabilecek.
- Rus dilinin statüsünde düzenleme: Daha önce olduğu gibi, Anayasa'da Kazakça devlet dili olarak belirlenmiş durumda. Değişiklikler, devlet kurumlarında dil kullanımına ilişkin maddeyi etkiledi. Önceki versiyonda Rusçanın "Kazakça ile eşit düzeyde" kullanıldığı belirtilirken, yeni versiyonda "Kazakça ile birlikte" kullanıldığı ifade ediliyor.
- Miting hakkında düzenleme: Vatandaşların "toplantı, miting, gösteri, yürüyüş ve piket" düzenleme hakkı, "barışçıl toplanma" hakkı olarak değiştirildi. Kısıtlamalar genişletildi; artık toplanmalar "anayasal düzenin temellerini, insan hak ve özgürlüklerini, ulusal güvenliği, kamu düzenini, halk sağlığını ve toplum ahlakını korumak amacıyla" yasaklanabilecek.
- Evlilik tanımı: Evliliğin "bir erkek ve bir kadının gönüllü ve eşit birlikteliği" olduğu açıkça belirtiliyor.
- Özel hukuki rejimler: Yeni Anayasa, bazı bölgeler ve şehirler için (finansal alanda veya "hızlandırılmış gelişim şehri" olarak adlandırılan yerlerde) özel hukuki rejimler getirilmesine izin veriyor. Bu, özel devlet yönetimi ve yargı sistemi işleyişi anlamına geliyor.
- Yabancı finansman kuralları: Daha önce yabancı devletlerden, kuruluşlardan ve vatandaşlardan para alan partilerin faaliyeti yasakken, şimdi yasaklı finansman kaynakları listesine yabancı şirketler, yabancı katılımlı işletmeler ve vatansız kişiler eklendi. Kar amacı gütmeyen kuruluşların (STK'lar) yurt dışından aldıkları para ve mallar hakkında bilgi yayınlamaları için ayrı bir şart getirildi.
Tokayev Neden Yeni Bir Anayasa İstiyor?
Tokayev'in 2019'da cumhurbaşkanı olmasından bu yana, bu Anayasa'ya ilişkin ikinci referandum. İlki, ülkede kitlesel protestoların yaşandığı ve daha sonra "Kanlı Ocak" olarak bilinen olaylara dönüştüğü 2022 yılının Ocak ayından beş ay sonra, 5 Haziran 2022'de yapılmıştı.
Eylül 2022'deki yıllık konuşmasında Tokayev, "güçlü cumhurbaşkanı - etkili parlamento - hesap verebilir hükümet" formülüne dayanan "adil Kazakistan" inşası hedefini ilan etmişti. 2025 konuşmasında ise parlamenter reformu, yani tek meclisli Kurultay'ın oluşturulmasını duyurdu.
Birkaç ay sonra, Ocak 2026'da Tokayev, reformun parlamentoyla sınırlı kalmayacağını açıkladı. 2027'de yapılması planlanan referandum, Şubat ortasında cumhurbaşkanının imzaladığı kararnameyle Mart 2026'ya çekildi.
Uzmanlara göre yeni referandum, 2022 olaylarından sonra başlatılan siyasi reformların devamı. Reformların temel amacı, yetkileri yeniden dağıtan, parlamentonun rolünü güçlendiren ve yeni hesap verebilirlik mekanizmaları oluşturan yenilenmiş bir siyasi sistemi kurumsal olarak sağlamlaştırmak. Daha geniş siyasi bağlamda ise referandum, özellikle 2029'da Tokayev'in görev süresinin dolmasıyla gündeme gelecek olan iktidar geçişi için daha öngörülebilir mekanizmalar oluşturmayı hedefliyor.
Ancak uzmanlar, 2022'de güçlendirilen parlamentonun şimdi bazı yetkilerini cumhurbaşkanına kaptırdığına ve özellikle cumhurbaşkanı yardımcılığı makamının getirilmesiyle iktidar geçiş senaryolarının yeniden şekillendiğine dikkat çekiyor. Bu durum, sürecin hızlanması ve nihai hedef konusunda soru işaretleri yaratıyor.