Kazakistan'da Yeni Anayasa: Laik, Parlamenter Sisteme Geçiyor

ASTANA — Kazakistan, 1995'ten bu yana yürürlükte olan anayasasını tamamen yenilemeye hazırlanıyor. Ülkenin Anayasa Mahkemesi'nin internet sitesinde yayımlanan yeni anayasa taslağı, devletin yapısal mimarisinden birey haklarına kadar köklü değişiklikler öngörüyor.

130 kişilik Anayasa Komisyonu tarafından hazırlanan taslak, 11 bölüm ve 95 maddeden oluşuyor ve mevcut metnin 77 maddesini (yaklaşık %84'ünü) değiştiriyor.

Reformun Çıkış Noktası: 'Güçlü Cumhurbaşkanı - Etkili Parlamento'

Bu kapsamlı değişimin siyasi arka planında, Cumhurbaşkanı Kasım Cömert Tokayev'in Ocak 2022'deki protestoların ardından ilan ettiği "Adil Kazakistan" inşa süreci ve "güçlü cumhurbaşkanı - etkili parlamento - hesap verebilir hükümet" formülü yatıyor. Reform süreci, Tokayev'in 8 Eylül 2025'teki Halka Seslenişi'nde tek meclisli parlamentoya geçiş önerisini açıklamasıyla başladı.

Devletin Yeniden İnşası: İnsan Odaklılık ve Laik Vurgu

Taslağın en çarpıcı yönü, devletin temel niteliğine dair yapılan vurgu. "İnsan-odaklı devlet" kavramı, yeni bir Giriş (Başlangıç) Metni ile birlikte anayasanın anlamsal çekirdeği haline getiriliyor. Diğer önemli değişiklikler şunlar: * Devlet ve Din Ayrılığı: Din ve devlet işlerinin kesin olarak ayrılması ve eğitim sisteminin laik karakterinin teyit edilmesi. * Evlilik Tanımı: Anayasada ilk kez, evliliğin "bir erkek ve bir kadının gönüllü ve eşit birlikteliği" olduğu tanımı yer alıyor. * Dijital Haklar: Vatandaşların dijital ortamdaki haklarının korunmasına ilişkin hükümler ekleniyor. * İstifa Hakkı: Cumhurbaşkanına istifa etme hakkı tanınıyor.

Siyasi Sistemde Radikal Değişim: Tek Meclis ve Yeni Makamlar

Siyasi sistemde öngörülen değişiklikler ise daha da radikal: 1. Tek Meclisli Parlamento (Kurultay): İki meclisli (Senato ve Meclis) sistemden, 145 milletvekilinden oluşan ve 5 yıllığına seçilecek tek meclisli "Kurultay" sistemine geçilecek. 2. Başkan Yardımcılığı Makamı: Anayasada ilk kez cumhurbaşkanı yardımcılığı makamı oluşturulacak. 3. Ulusal Diyalog Platformu: Yasama inisiyatifi hakkına sahip "Kazakistan Halk Konseyi" adlı bir ulusal diyalog platformu kurulacak. 4. Savunmanlık: Savunmanlık mesleği anayasal güvence altına alınacak.

Süreç ve Zamanlama

Taslak, vatandaşların, siyasi partilerin ve STK'ların sunduğu 2000'den fazla öneri temel alınarak hazırlandı. Nihai metin üzerindeki son karar bir halk referandumuyla alınacak. Cumhurbaşkanı Tokayev'in görev süresi 2029'da sona erecek ve yeni anayasayla birlikte yeniden seçilmesi mümkün olmayacak.

Analiz: Tokayev'in Mirası ve Geçiş Süreci

Bu anayasa değişikliği, Tokayev'in ilk cumhurbaşkanı Nursultan Nazarbayev'in uzun iktidarından sonra ülkeyi "Süper Başkanlık" modelinden daha dengeli bir sisteme taşıma ve 2022 protestolarının yarattığı toplumsal taleplere yanıt verme girişimi olarak görülüyor. Tek meclisli sistem ve güçlendirilmiş parlamentonun, cumhurbaşkanının yetkilerini fiilen dengelemeye yönelik adımlar olduğu değerlendiriliyor. "İnsan-odaklılık" ve "adil Kazakistan" vurguları ise sosyal talepleri karşılama çabasını yansıtıyor.